|
|
گنجينه كتابهاي خطي
نگاهي به كتابهاي خطي و غير خطي تركي آذربايجان
در كتابخانه
آستان قدس رضوي
«كتابخانه
آستان قدس رضوي» در صحن موزه بارگاه حضرت امام رضا (ع) واقع شده و اخيراً تغييرات
گسترده و وسيعي را چه از لحاظ ساختماني و چه از لحاظ فني و اصول اطلاع رساني، با
موفقيت پشت سر گذاشته است. اين كتابخانه، يكي از با ارزشترين و بزرگترين كتابخانههاي
كشور به شمار ميرود و روزانه، دهها دانشجو و دانشور مشتاق علم و معرفت، با
مراجعه به كتابخانه و گذران لحظاتي از عمر خود در ميان انبوهي از كتابهاي بيشمار،
خوشهاي از خرمن خوشبوي اين كتابخانه را براي بالندگي خود به رمغان ميبرند.
كتابخانه در ساختار قديمي خود، از سه بخش تشكيل ميشد. بخش نخست، در طبقه پايين
است كه در آنجا، كتابهايي را كه براي مطالعه عموم در نظر گرفته شده است. به همراه
تعداد اندك كتابهايي كه بدون مخزن ويژه براي مطالعه اختصاص يافته، ميتوان يافت.
مطبوعات قديم و معاصر را نيز ميتوان در همين مكان جستجو كرد. طبقات بالا، به
خزينهاصلي كتابخانه و نيز مكان كتابهاي چاپي اختصاص دارد و با تمهيدات ويژهاي،
كتابها در اختيار متقاضيان قرار داده ميشود.
يكي
از معتبرترين و ارزشمندترين بخشهاي كتابخانه آستان قدس رضوي، بخش نسخههاي خطي
است. اين بخش، پيش از اين، به عنوان يك واحد فرعي، دور از كتابخانه و در درون موزه
حضرت امام رضا (ع) واقع شده بود كه در تغييرات جديد در درون مجموعه معظم كتابخانه
آستان قدس رضوي، بخش قابل توجهي نيز به نسخههاي خطي اختصاص يافته است. در اين
بخش، بيش از دهها هزار نسخه خطي و نمونههاي چاپ شده و يا منحصر به فرد نگهداري ميشود
و بدون اغراق ميتوان گفت تمامي ملل مشرق زمين و نيز ميراث كلاسيك و ادبي – فرهنگ تمامي مردماني كه در اين كشورها
زندگي ميكنند، در اين بخش، سهم شايستهاي دارد و در اين ميان، آثاري هم كه به
زبان تركي آذربايجاني نوشته و يا سروده شدهاند، كم به چشم نميخورند. در اين بخش،
به دهها جُنگ، سفينه، ديوان، مجموعه اشعار و نوشتههاي قابل توجهي برميخوريم كه به
زبان تركي آذربايجاني فراهم آمدهاند و ديوان شعراي معروفي همچون نثارگرمرودي،
نثار تبريزي، هيدجي، نسيمي و دهها شاعر سرآمد ادبيات تركي ايران، از آن جملهاند.
بسياري از اين دواوين، هنوز به طور كامل و با شيوههاي نسخهشناسي امروزي به چاپ
نرسيدهاند و همچنان در اين گنجينه ارزشمند، نهفته ماندهاند.
در
بخش كتابهاي چاپي نيز، آثار فراواني به تركي آذربايجاني وجود دارند كه عمده آنها
به شيوه چاپ سنگي و تعدادي نيز با روشهاي جديدتر به چاپ رسيدهاند. كتابهايي كه با
چاپ سنگي منتشر شدهاند به دليل تيراژ محدودي كه در زمان انتشار داشتهاند، هم ارز
و برابر با ارزش معنوي نسخههاي خطي بوده و همچون همين نسخههاي خطي، چشم انتظار
محققان ادب دان براي ارائه و تدوين علمي و تدقيق شده به بازار نشر هستند.
اكثريت
كتابهاي خطي و چاپ تركي آذربايجاني كتابخانه آستان قدس رضوي، توسط فردي به نام
«ميرزاي ناظر» به كتابخانه وقف شده است. از زندگي خصوصي و حيات اجتماعي – ادبي اين شخص ادب پرور و ادب دوست،
معلومات جامع و مناسبي در دسترس نيست. ولي منابع نه چندان پر ارزش، از صاحب ديوان
بودن او خبر دادهاند. در هر صورت، اين فرد، لااقل تا سال 1307 هجري شمسي زنده
بوده است. چون در شهريور ماه 1307، كتاب ديوان محمد فضولي، شاعر سترگ ترك، فارس و
عرب گوي عالم شرق را كه در 1266 قمري به شيوه چاپ سنگي به چاپ رسيده، به كتابخانه
آستان قدس رضوي، وقف كرده است. بر انديشمندان محترم و نيز متوليان كتابخانه آستان
قدس است كه با مراجعه به وقف نامه اين كتب – اگر وقف نامه داشته باشند – در حد امكان، پرده از زندگي «ميرزاي ناظر» برگيرند و در صورت صاحب
ديوان بودن، آثار وي را به طور كامل به جامعه فرهنگ و ادب معرفي كنند.
به
جهت اهميت وجود اين كتابها در كتابخانه حضرت امام رضا (ع) و ضرورت راهيابي آنها به
ميان مردم در اين نوشتار كوتاه، مشخصات بعضي از ديوانهاي چاپي نگهداري شده در اين
كتابخانه را ارائه ميدهيم. در زير ابتدا شماره عمومي كتاب، سپس نام ديوان و زبان
آن و سپس شيوه و سال چاپ را ذكر كردهايم:
8889-
بايرامخان بدخشي، ديوان بايرامخان، سربي، كلكته 1910 ميلادي، فارسي – آذربايجاني.
34355-
مصطفي مصطفوي، ديوان چهارده معصوم (ع) سربي، ايران، 1336 قمري؛ فارسي – آذربايجاني.
13408- ميرزا رضا راثي، ديوان راثي، چاپ سنگي، نستعليق (سال
چاپ معلوم نيست)، آذربايجاني.
7221- حاجي ميرزا ابوالحسن راجي تبريزي، ديوان راجي، چاپ سنگي،
نستعليق (سال چاپ معلوم نيست)، آذربايجاني- فارسي.
40300- ديوان شاه اسماعيل ختاني (صفوي)، سربي، باكو، 1966
ميلادي، 733 صفحه، آذربايجاني.
24494 - كريم آقا صافي، ديوان صافي، جلد اول، چاپ سنگي، تبريز، 1336،
آذربايجاني.
7984- محمد حسين مقام صحاف، ديوان صحاف، جلد اول، چاپ سنگي،
نستعليق، تبريز، 1360 قمري، ، آذربايجاني.
23678- حاجي رضا صراف تبريزي، ديوان صراف، افست، تهران، 1325،
آذربايجاني.
4652- محمد بن سليمان فضولي- ديوان فضولي، چاپ سنگي، نستعليق،
تبريز، 1366 قمري، ، آذربايجاني.
46717- ميرزا علي لعلي، ديوان لعلي، 252 صفحه، (سال چاپ معلوم نيست)، آذربايجاني- فارسي.
27329 – مير يوسف نجمي تبريزي، ديوان نجم الآثار، جلد اول، گراور،
نستعليق، تبريز، 1339، آذربايجاني.
4659- احمد افندي، ديوان نديم، سربي، استانبول، 1290 قمري،
تركي عثماني.
8941- عثمان نورس ، ديوان نورس، سربي، استانبول، 1290 قمري،
تركي استانبولي (عثماني) و فارسي.
30387- ميرزاآقا ولادي وافي، ديوان وافي، جلداول، افست،
نستعليق، تهران، 1340، تركي آذربايجاني.
حاج ملا محمد هيدجي- ديوان هيدجي، سربي، تبريزي (سال چاپ معلوم
نيست)، فارسي، تركي آذربايجاني.
منبع: برگرفته از روزنامه همشهري، شماره 1889، ص 11.